My good friend Roosvelt

Σαντιάγο Κούβα

6 Νοεμβρίου 1940

Kύριο Φρανκλίνο Ρούσβελτ, πρόεδρο των ΗΠΑ

Καλέ μου φίλε Ρούσβελτ, δεν ξέρω καλά Αγγλικά αλλά ξέρω αρκετά ώστε να σου γράψω. Μού αρέσει να ακούω ραδιόφωνο και είμαι πολύ χαρούμενος γιατί άκουσα ότι θα είσαι πρόεδρος για μια ακόμα θητεία. Είμαι δώδεκα χρόνων. Είμαι αγόρι αλλά σκέφτομαι πολύ, αλλά δεν σκέφτομαι ότι γράφω στον πρόεδρο των ΗΠΑ. Αν θέλεις, στείλε μου ένα πράσινο αμερικάνικο χαρτονόμισμα των δέκα δολαρίων στο γράμμα σου γιατί ποτέ δεν έχω δει ένα πράσινο αμερικάνικο χαρτονόμισμα των δέκα δολαρίων και θα ήθελα να έχω ένα.

Η διεύθυνσή μου είναι κ. Φιντέλ Κάστρο, Κολέγιο Ντολόρες, Σαντιάγο, επαρχία Οριέντε Κούβα.

Δεν ξέρω πολλά αγγλικά αλλά ξέρω πάρα πολλά Ισπανικά και υποθέτω ότι εσύ δεν ξέρεις πολλά Ισπανικά, αλλά ξέρεις πολλά Αγγλικά γιατί είσαι Αμερικάνος αλλά εγώ δεν είμαι Αμερικάνος. 

Σε ευχαριστώ πολύ. Γειά σου. Ο φίλος σου Φιντέλ Κάστρο.

Αν θέλεις σίδερο για να φτιάξεις τα πλοία σου, θα σου δείξω τα μεγαλύτερα μεταλλεία σιδήρου στη χώρα. Είναι στο Μαγιαρί της επαρχίας Οριέντε. 

Ο νεαρός Φιντέλ Κάστρο την εποχή εκείνη, έκανε μαθήματα αγγλικών και σε ένα βιβλίο είχε δει εικόνες αμερικανικών νομισμάτων. Φαίνεται ότι το δεκαδόλαρο τον εντυπωσίασε τόσο πολύ που έγραψε την παραπάνω επιστολή και την έστειλε στον πρόεδρο των ΗΠΑ ζητώντας του να τού στείλει ένα “πράσινο αμερικάνικο χαρτονόμισμα των δέκα δολαρίων”. 

Λίγο καιρό μετά, ένα πρωί φτάνοντας στο σχολείο, διαπίστωσε ότι όλοι συζητούσαν κατάπληκτοι για το γεγονός της ημέρας: το γράμμα που είχε φτάσει από τις ΗΠΑ, με αποστολέα τον ίδιο τον πρόεδρο Ρούσβελτ. Παραλήπτης του ήταν βέβαια ο Φιντέλ. 

Ωστόσο η προεδρική επιστολή δεν περιείχε το πολυπόθητο χαρτονόμισμα. Ορισμένοι αστειευόμενοι είπαν αργότερα ότι ίσως αν ο πρόεδρος Ρούσβελτ του είχε στείλει τελικά εκείνο το δεκαδόλαρο που είχε ζητήσει όταν ήταν παιδί, ο Φιντέλ, μεγαλώνοντας, δεν θα δημιουργούσε τόσους πονοκεφάλους στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο Φιντέλ Κάστρο συμπληρώνει σήμερα τα 90 του χρόνια. Γεννήθηκε στις 13 Αυγούστου του 1926 , στο αγρόκτημα Μπριάν της επαρχίας Οριέντε. 

Αποχαιρετισμός με το πενάκι

Τα παραπάνω σκίτσα, των Διογένη Καμμένου, Δημητρη Χαντζόπουλου, Σπύρου Ορνεράκη και Κώστα Μητρόπουλου δημοσιεύτηκαν στα ΝΕΑ και στην Ελευθεροτυπία αμέσως μετά το θάνατο της Μελίνας Μερκούρη στην Νέα Υόρκη, στις 6 Μαρτίου του 1994. 

Γιάννης Τσαρούχης

Ηταν το 1980 όταν γνώρισα τον Γιάννη Τσαρούχη και μου παραχώρησε αυτή τη συνέντευξη. Η Αίθουσα Τέχνης Αθηνών αποτέλεσε τον τόπο της πρώτης μας συνάντησης και έκτοτε είχα την ευκαιρία να τον επισκεφθώ αρκετές φορές στο σπίτι του στο Μαρούσι, στην οδό Πλουτάρχου, όπου σήμερα στεγάζεται το Ιδρυμα Γιάννη Τσαρούχη. Το σπίτι αυτό είχε μετατραπεί σε ένα ιδιότυπο σαλόνι για φίλους, καλλιτέχνες και όλους όσοι ήθελαν να πάρουν κάτι από τη βαθιά σοφία του την οποία εξέφραζε με εύστοχες επιγραμματικές ατάκες.

Το μεγάλο ενδιαφέρον του για καθετί ελληνικό διαφαινόταν περίτρανα στο έργο του. Ο Γιάννης Τσαρούχης όμως δεν περιοριζόταν εκεί αφού η ενασχόλησή του με τον αρχαίο ελληνικό αλλά και τον βυζαντινό πολιτισμό είναι γνωστή σε όλο τον κόσμο. Από τη μια συνεργαζόταν με τον αγιογράφο Φώτη Κόντογλου και από την άλλη μετέφραζε και ανέβαζε αρχαίες τραγωδίες.

Επρόκειτο για μια προσωπικότητα που απέπνεε Ελλάδα και Βυζάντιο. Η ελληνική παιδεία του και ο σεβασμός του σε κάθε ανθρώπινο πρόσωπο ήταν τα στοιχεία του χαρακτήρα του που σε κατακτούσαν και σε έκαναν να ήθελες να είσαι κοντά του.

Στην παιδική σας ηλικία τι νομίζατε ότι θα γίνετε;

«Πολλά πράγματα. Ενα από τα κυριότερα ήταν να γίνω ακροβάτης γιατί μου άρεσε πολύ το ιπποδρόμιο και ό,τι έβλεπα στο ιπποδρόμιο εμιμούμην, βάζοντας σχοινιά μέσα στους δύο μεντεσέδες της πόρτας. Ηθελα να περπατώ επάνω σε ένα σχοινί, να κρεμιέμαι ανάποδα... Ενα άλλο επάγγελμα που μου άρεσε πάρα πολύ ήταν να γίνω δεσπότης, διότι μου άρεσε να τους βλέπω στις λιτανείες με τα χρυσά άμφια και τις μίτρες να παρελαύνουν. Αλλά ποτέ δεν σκέφθηκα ότι θα γίνω ζωγράφος. Ολο ζωγράφιζα από μικρό παιδί και έκανα και κατασκευές αρχιτεκτονικές ­ εσωτερικών χώρων ιδίως ­ έκανα κρεβατοκάμαρες, τραπεζαρίες και μου άρεσε πολύ το θέατρο... Αλλά ζωγραφική έκανα διότι το ζήτησαν οι άλλοι ­ είτε ήταν θεατές είτε ήταν έμποροι πινάκων. Νόμιζαν ότι έχω ταλέντο... ακόμη δεν το κατάλαβα αυτό!».

Πότε περίπου εμφανίστηκαν οι καλλιτεχνικές τάσεις σας;

«Ζωγραφίζω και κάνω θέατρο από έξι ετών».

Οι γονείς σας ώθησαν στις καλλιτεχνικές τάσεις και στο ταλέντο σας;

«Μάλλον με εμπόδισαν από μικρό παιδί».

Κατά ποιο τρόπο;

«Εβρισκαν ότι η ζωγραφική μου λερώνει το σπίτι, ότι το θέατρο αναστατώνει το σπίτι. Εκανα θέατρο, τραγουδώντας και παίζοντας εγώ ο ίδιος ή κάνοντας θέατρο με χάρτινους ηθοποιούς... Τα σκουπίδια τα έβλεπε η μητέρα μου. Ο δε πατέρας μου έβλεπε ότι δεν είναι σοβαρά αυτά που κάνω. Το όνειρό τους ήταν να γίνω δικηγόρος ή χημικός».

Τι εμπόδια αντιμετωπίσατε στην αρχή της καριέρας σας και ποιο από αυτά αντιμετωπίζετε ακόμη σήμερα;

«Εβλεπα ­ μπορώ να πω ­ πιο μακριά από τους άλλους, έβλεπα το επερχόμενο και οι άλλοι ήταν σε παλιές αντιλήψεις και αντί να με θεωρούν πρωτοπόρο με θεωρούσαν έναν άνθρωπο παράξενο, περίεργο, που ενοχλούσε τις συνήθειές τους. Το ίδιο συμβαίνει και σήμερα. Η διαφορά είναι ότι στην παλιά εποχή ήμουν πιο μοντέρνος από τους άλλους, σήμερα είμαι πιο συντηρητικός από τους άλλους. Ισως να είμαι πνεύμα αντιλογίας. Ισως όμως αντιδρώ σωστά, διότι εκείνη την εποχή όπου ήταν όλοι μουχλιασμένοι από τις συντηρητικές αντιλήψεις, έπρεπε κάποιος να τους χτυπήσει και να τους ξυπνήσει. Σήμερα που κινδυνεύουμε από την πολλή και αλόγιστη ελευθερία, ίσως η επανάσταση είναι να επιβάλει κανείς μια τάξη και μια πειθαρχία».

Είστε ευχαριστημένος με τον δρόμο που έχει πάρει η τέχνη στην Ελλάδα σήμερα και η ζωγραφική συγκεκριμένα, και είναι δυνατόν να αναπτυχθεί σωστά ένας καλλιτέχνης με την καλλιτεχνική ατμόσφαιρα που προσφέρει η Ελλάδα σήμερα;

«Σχετικά με την εποχή που ήμουν νέος, η πρόοδος της ελληνικής τέχνης με τρομάζει γιατί είναι πολύ μεγάλη. Αλλά δεν είμαι ευχαριστημένος ποτέ ­ ούτε με τον εαυτό μου ούτε με τους άλλους ­ διότι υπηρετώ ένα ιδανικό το οποίο είναι τρομερό και επιβάλλει θυσίες και προσπάθειες. Αυτή την πολυτέλεια, να είμαι κριτικός και απαισιόδοξος συχνά την επιτρέπω στον εαυτό μου».

Ποιοι λόγοι σας ώθησαν να αποφασίσετε ότι η καλύτερη καλλιτεχνική ατμόσφαιρα για σας ήταν στη Γαλλία;

«Στη Γαλλία πήγα για πολλούς λόγους. Πρώτον, γιατί ήταν άρρωστη η αδελφή μου και έπρεπε να την πάω σε γιατρούς ειδικούς. Δεύτερον, γιατί βρήκα ανώμαλη την κατάσταση της δικτατορίας στην Ελλάδα και νόμισα ότι πρέπει ­ όπως πηγαίνει κανείς σε ένα υπόστεγο όταν βρέχει ­ νόμισα ότι καλό είναι να αποσυρθώ για λίγο. Είχα ανάγκη να γνωρίσω την κλασική ζωγραφική της Γαλλίας και της Ιταλίας που υπάρχει στα μουσεία και διάλεξα αυτό το μέρος διότι μιλούσα τη γλώσσα τους. Θα μπορούσα να είχα πάει στην Αμερική ή στην Αγγλία, αλλά εκεί δεν ξέρω καλά τη γλώσσα και θα δυσκολευόμουν».

Και τώρα;

«Τώρα, τι τώρα;».

Που παραμένετε...

«Δεν παραμένω, πηγαινοέρχομαι. Εχω ένα περιβόλι εκεί και ένα ατελιέ. Ενα περιβόλι συνδέει πολύ τον άνθρωπο με τη γη. Εχω ωραία παραγωγή από πατάτες, ντομάτες, κολοκυθάκια, λάχανα, μαρούλια, φράουλες ωραίες. Η τάση μου είναι να γυρίσω στην Ελλάδα αλλά ομολογώ ότι είναι λίγο δύσκολο να συνηθίσω την επαρχιακή αντίληψη της Ελλάδας η οποία είναι ψευτοκοσμοπολίτικη. Στη Γαλλία πάλι είναι φοβερή η ερημιά που νιώθω, γιατί από την αρχή που πήγα εκεί ως τώρα αισθάνομαι τον εαυτό μου ξένο».

Μινωτής, Κάλλας, Τσαρούχης 

Ποιοι άνθρωποι ή καλλιτεχνικά κύματα έχουν επηρεάσει τη δουλειά σας περισσότερο;

«Εκτός από τα επίσημα πρόσωπα, όπως είναι οι μεγάλοι ζωγράφοι, πάρα πολλοί άνθρωποι που δεν γνωρίζει κανείς το όνομά τους με έχουν επηρεάσει πάρα πολύ με αυτά που λένε, με αυτά που κάνουν, με αυτό που είναι».

Μπορείτε να μας αναφέρετε μερικούς από αυτούς;

«Οι σημαντικότεροι είναι οι μεγάλοι ζωγράφοι οι οποίοι έχουν επηρεάσει τους άλλους ζωγράφους».

Εκτός αυτών;

«Αλλά τι να πω για έναν μαραγκό του οποίου η σεμνότης με έκανε να καταλάβω πολλά πράγματα για τη δουλειά. Τι να πω για μια ασήμαντη γυναίκα που πλένει τα πιάτα της και συγυρίζει την κουζίνα της που μου έμαθε, μου έδωσε φιλοσοφικά διδάγματα ­ ποιες είναι οι συνθήκες της ζωής. Μαθαίνω κάθε ημέρα από οποιονδήποτε άνθρωπο και οι μεγάλοι άνθρωποι είναι επίσης μεγάλοι γιατί με πολλή απλότητα σαν τους απλούς ανθρώπους εξετέλεσαν τον προορισμό τους. Οι μεγάλες βεντέτες ­ οι μεγάλες φίρμες ­ με απωθούν, γιατί νομίζουν ότι η τέχνη είναι μια παράσταση θεατρική και όσο φασαρία κάνεις τόσο πιο επιτυχία θα έχεις. Επηρεάζομαι πάντα από τους ανθρώπους που κάνουν κάτι ουσιαστικό ­ μικρό ή μεγάλο ­ γιατί πρέπει τη ζωή να τη ζει κανείς ουσιαστικά και όχι με επίδειξη μόνο. Νομίζω ότι απάντησα στην ερώτησή σας».

Τσαρούχης, Χατζηδάκις, Κουν, Μάνου

Ποια είναι η επιρροή της ελληνικής και ορθόδοξης παράδοσής μας στη δουλειά σας;

«Εξωτερικά δεν είναι πάντοτε μεγάλη ­ καμιά φορά είναι ­ άλλα είμαι βαθύτατα επηρεασμένος από την Ορθόδοξη Εκκλησία, τη μουσική της, τη θεολογία της, αλλά αυτό δεν το δείχνω κάνοντας πράγματα βυζαντινίζοντα, τα οποία άλλωστε έμαθα από τον Κόντογλου που ήταν μαθητής μου και ήμουν βοηθός του. Είναι μια ζωντανή θρησκεία και μια ζωντανή φιλοσοφία που συνεχίζονται ακόμη και σε αυτούς που λένε ότι δεν πιστεύουν. Είναι σπουδαίος ο πολιτισμός ο βυζαντινός που ζει ζωντανά σήμερα και εξελίσσεται μαζί με τη ζωή. Η μουσική ιδίως με γοητεύει πάρα πολύ και προσπάθησα στην αρχή να μάθω, είδα όμως ότι ήταν πολύ δύσκολο να αφοσιωθώ στη μουσική και να μάθω και ζωγραφική μαζί».

Ποιοι άνθρωποι έχουν επηρεάσει τον Γιάννη Τσαρούχη ως άνθρωπο ­ εν αντιθέσει με τον ζωγράφο ­ περισσότερο;

«Οπως είπα και πριν είναι πολλοί αυτοί οι άνθρωποι οι οποίοι είναι πολύ διάσημοι και μεγάλοι. Οι μεγάλοι τραγικοί με έχουν επηρεάσει πολύ ­ μου έδειξαν τη ζωή όπως είναι. Ο φιλόσοφος Νίτσε με επηρέασε πολύ και μου έδωσε ωραίες συμβουλές και ωραίες διαφωνίες μαζί του».

Πώς μπορούμε να κάνουμε τη νεολαία να είναι πιο ενημερωμένη και να εκτιμά περισσότερο την τέχνη;

«Δεν ξέρω αν πρέπει να το κάνουμε αυτό. Πρέπει να βοηθήσουμε τη νεολαία που ενδιαφέρεται για την τέχνη να έχει μια πλήρη γνώση της τέχνης. Αλλά νομίζω ότι είναι αδικία να προσπαθούμε να μάθουμε αυτούς που δεν ενδιαφέρονται για τέχνη τι είναι τέχνη. Θέλω οι οπαδοί της τέχνης να είναι αυθόρμητοι και να έχουν αληθινή κλήση προς την τέχνη. Δεν νομίζω ότι πρέπει να υποχρεώσουμε τους ανθρώπους να εκτιμούν την τέχνη αν δεν το 'χουν φυσικό τους ­ αλλά μόλις δούμε ότι ενδιαφέρονται θα πρέπει να τους δίνουμε όλα τα μέσα ­ γιατί αυτό θα δημιουργήσει υποκριτές και σνομπ ανθρώπους οι οποίοι θα γεμίζουν τα κενά της ζωής τους με υποκρισία περί τέχνης».

Τσαρούχης, Τσιτσάνης 

Υπάρχει κανένα γενικό μήνυμα το οποίο προσπαθείτε να μεταδώσετε με την εργασία σας πάντοτε;

«Δεν τολμώ να το πω μήπως φανώ ότι κάνω τον μεγάλο καλλιτέχνη. Το μήνυμα αυτό είναι ο σεβασμός της ζωής, η ευλάβεια απέναντι στη ζωή, η αγάπη για τον Θεό. Αλλά όλα αυτά εκφρασμένα μέσω της ζωγραφικής και των χρωμάτων μου. Θέλω να βρω την ηρεμία και την τάξη στη ζωή μου και να τη μεταδώσω στους άλλους ανθρώπους. Τα άλλα είναι φυσικό να υπάρχουν ­ η ακαταστασία και η απόγνωση και η απελπισία. Οταν δυναμώνει μέσα μου η ελπίδα, δεν ξέρω προς τι, είναι ένα αίσθημα ελπίδας, η πίστη, δεν ξέρω προς τι είναι μια πίστη δυνατή. Θέλω αυτό το πράγμα να το συγκρατήσω και να το μεταδώσω, διότι το συλλέγω σαν ένα ωραίο αντίδοτο που μας δίνει η ίδια η φύση για να ζήσουμε».

Αν ήταν δυνατόν να ξαναζήσετε την καλλιτεχνική καριέρα σας τι διαφορετικό θα κάνατε;

«Πολλά πράγματα θα έκανα που δεν τα ήξερα όταν... Θα έψαχνα να βρω έναν καλό τεχνίτη να μου μάθει καλά την τεχνική της ζωγραφικής και να μην πάω στη σχολή όπου οι καθηγητές προσπαθούν να γεμίσουν τον διορισμό τους με άχυρα. Και βέβαια θα πήγαινα σε ένα χωράφι να μάθω πιο σοβαρά την καλλιέργεια της γης για να έχω ένα δεύτερο επάγγελμα να μου δίνει ανεξαρτησία. Αυτό που έκανα ως τα 60 μου χρόνια θα το έκανα στα έξι χρόνια μου, διότι πιστεύω ότι όλοι οι άνθρωποι θα πρέπει να μάθουν να παρασκευάζουν την τροφή τους, όχι μόνο ως μάγειροι αλλά ως γεωργοί. Είναι φοβερό να κάνεις δύο επαγγέλματα το ένα πιο σκληρό από το άλλο για να ζήσεις. Εγώ για να μπορέσω να ζήσω δούλευα στο θέατρο. Περιττό να πω ότι αυτό που έκανα στο θέατρο δεν ήταν αυτό που πίστευα ότι είναι θέατρο και που με ενθουσίαζε, αλλά ήταν μια ρουτίνα σαν να δούλευα στο εργοστάσιο. Σήμερα που είμαι σχετικά ελεύθερος προσπαθώ να κάνω παραστάσεις όπως τις ονειρεύτηκα».

Είστε ευχαριστημένος με τη δουλειά που έχετε προσφέρει ως τώρα και ποια είναι τα αδύνατα σημεία σας όπως τα βλέπετε εσείς;

«Δεν είμαι ποτέ απολύτως ευχαριστημένος. Βρίσκω ότι οι δυσκολίες της ζωής με αδυνάτισαν και δεν είχα αρκετή δύναμη να αντεπεξέλθω όπως θα ήθελα. Εκανα όμως μια προσπάθεια να μη λυγίσω από τις δυσκολίες. Από το 1940 ως το 1950 η βιοπάλη ήταν μεγάλη, αρκεί να σας πω ότι ένα από τα όνειρά μου ήταν να αποκτήσω μια σκούπα για να σκουπίσω το ατελιέ μου. Το σκούπιζα με χαρτόνια. Βέβαια δεν ήμουν άπορος, αλλά ό,τι κέρδιζα με πολύ κόπο το ξόδευα πάλι για τη ζωγραφική, λιγότερο για τα κομφόρ».

Τι καλλιτεχνικά σχέδια έχετε για το μέλλον;

«Πολλά και όνειρα και σχέδια. Να δούμε πώς θα είναι η σωματική και η πνευματική μου αντοχή για να τα πραγματοποιήσω. Είμαι 70 ετών και άλλοι είναι στη σύνταξη, ενώ εγώ εξορμώ για καινούργια πράγματα. Είναι στιγμές όπου νομίζω ότι είμαι τελείως τρελός να κάνω καινούργια πράγματα στην ηλικία μου, αλλά καμιά φορά τα κάνω».

Τι συμβουλή θα μπορούσατε να δώσετε στους νέους καλλιτέχνες του σήμερα,παίρνοντας από την πλούσια και μακρόχρονη εμπειρία σας;

«Την ίδια συμβουλή που δίνω στον εαυτό μου: να βρουν ένα κτήμα να καλλιεργούν για να μην κάνουν ουρές να βρουν μια εργασία και μια εργασία που θα τους αφήνει ελεύθερες ώρες. Η γεωργία αφήνει περισσότερες ελεύθερες ώρες από ό,τι άλλες δουλειές σε μια τράπεζα, ένα γραφείο, ένα εργοστάσιο. Και να εξομολογούνται με την τέχνη τους, να μιλούν για τη ζωή τους, γι' αυτό που τους ενδιαφέρει. Οταν κανείς εξομολογείται, εκατομμύρια ανθρώπων βρίσκουν ικανοποίηση και ξαλαφρώνουν».

Η δικιά σας εξομολόγηση τι μορφή παίρνει;

«Είναι εξομολόγηση προς την αγάπη, προς τη ζωή την οποία η ζωή η ίδια μας υπαγορεύει. Κάθε συγκίνηση, κάθε μεταφυσική χαρά που ένιωσα από το θαύμα της ζωής και της δημιουργίας προσπαθώ να τις εκφράσω. Αλλά αυτό το πράγμα η κοινωνία ­ για να είναι πιο ήσυχη και κατά τη φαντασία της πιο προστατευμένη ­ το απαγορεύει. Τα πράγματα μας καλούν σε μια μέθη, σε έναν ενθουσιασμό και σε ένα παραλήρημα. Το να ελευθερώνεται κανείς από τους φόβους και να εκφράζει αυτό το παραλήρημα είναι νομίζω αυτό που ονομάζω εξομολόγηση του καλλιτέχνη. Και γενικώς να ενώνω τη ζωή μου με την παιδική μου ζωή, να μη χωρίζεται με ένα παραπέτασμα σιδερένιο η παιδική ζωή με τη ζωή του ενηλίκου».

Τέλος, θα ήθελα να σας ρωτήσω, θα σας ενδιέφερε η καλλιτεχνική επαφή οποιασδήποτε μορφής στο μέλλον με την Αμερική;

«Θα ήθελα πολύ να είχε γίνει στο παρελθόν αλλά ήταν πολύ μακριά τότε η Αμερική από την Ευρώπη και η επαφή με την Αμερική ήταν η επαφή του μετανάστη προς έναν τόπο ο οποίος ήταν πλούσιος και δυνατός. Πάντως συνεργάστηκα αρκετά με την Αμερική στην όπερα κάνοντας δύο όπερες στο Ντάλας και στο Τέξας, τη μία με τον Μινωτή και την Κάλλας, την άλλη με τον Zefirelli και την Denise Duvall. Και είχα ένα συμβόλαιο τετραετές με γκαλερί αμερικανική του Ιόλα. Σήμερα όμως αισθάνομαι την ανάγκη να μαζεύομαι στον τόπο μου και αισθάνομαι την ανάγκη να φύγω και από τη Γαλλία και από την Ιταλία όπου δουλεύω. Νομίζω ότι η προσφορά στην ανθρωπότητα γίνεται πιο αυθεντική όταν στηρίζεται επάνω στη γη στην οποία γεννηθήκαμε. Ο κοσμοπολιτισμός με ενδιαφέρει όσο πάει και λιγότερο. Ισως είναι ζήτημα ηλικίας».

*Η συνέντευξη του Γιάννη Τσαρούχη στον Γιώργο Γκιλσόν δημοσιεύτηκε στο Βήμα το 1999. Ο ζωγράφος γεννήθηκε σαν σήμερα, 13 Ιανουαρίου του 1910. 

Οἱ μπερντέδες

Καὶ τὰ χέρια σου σφιγγόντουσαν
στὸ κορμί μου γύρω-γύρω
κι ἔπινα μὲς ἀπ᾿ τὰ χείλη σου
γλυκειὰν ἄχνα σὰν τὸ μύρο.

Κι ἔπινα μὲς ἀπ᾿ τὰ χείλη σου
γλυκειὰν ἄχνα σὰν τὸ μύρα
κι ἦταν ἄσπρο τὸ κρεβάτι μας
κι οἱ μπερντέδες σὰν πορφύρα.

Ἦσαν οἱ μπερντέδες κόκκινοι
κι ἦταν ἄσπρο τὸ κρεβάτι.
Κι ὅλο λίγωνε, κι ὅλο μέλωνε
τὸ γλυκό, γλυκό σου μάτι.

Κι ἔτσι, ἀγάπη μου, σὲ γλέντησα
κι ἔτσι τὴ γλυκάδα σου ἤπια,
μέσα στ᾿ ἄνομα ἀγκαλιάσματα,
τὰ ἄνομα τὰ καρδιοχτύπια.

Κι ἀπ᾿ τὴ γλύκα ποθοπλάνταζε
τὸ κορμί σου καὶ τὸ μάτι
κι ἦσαν οἱ μπερντέδες κόκκινοι
κι ἦταν ἄσπρο τὸ κρεβάτι.

Ο Ναπολέων Λαπαθιώτης γεννήθηκε στις 31 Οκτωβρίου 1888 

Η φωτογραφία από το βιβλίο του Τ.Κόρφη για τον Λαπαθιώτη, έκδοση ΠΡΟΣΠΕΡΟΣ1985 

Adelina de paseo

Από τις εκδόσεις LABOR κυκλοφόρησε το 1975 το έργο του Federico García Lorca "Canciones y poemas para niños" (Τραγούδια και ποιήματα για παιδιά). Η εικονογράφηση είναι του αρχιτέκτονα Daniel Zarza.

Στη σελίδα 32, το τραγούδι Adelina de paseo. (Το πρωτάκουσα πριν μερικά χρόνια στο ιστολόγιο της Margo) 

Ο Lorca εκτελέστηκε στις 19 Αυγούστου του 1936 στη Γρανάδα από τους φασίστες του Φράνκο. 

“υπεχρεώθη να επέμβη”

Τις πρωινές ώρες της 21ης Απριλίου 1967 η κυβέρνηση του Παναγιώτη Κανελλόπουλου ανατράπηκε από μια ομάδα άγνωστων αξιωματικών. Ο πρωθυπουργός, υπουργοί, βουλευτές πολιτικά πρόσωπα, ανώτεροι αξιωματικοί των ενόπλων δυνάμεων και πολλοί πολίτες συνελήφθησαν ή τέθηκαν σε περιορισμό. Άρχισε να ισχύει κατάσταση πολιορκίας, άρθρα του Συντάγματος ανεστάλησαν, ειδικά δικαστήρια συστάθηκαν, τα πολιτικά κόμματα διαλύθηκαν και σχηματίστηκε κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Κ. Κόλλια. Την πραγματική εξουσία είχαν αξιωματικοί του στρατού με επικεφαλής τους Γ. Παπαδόπουλο, Ν. Μακαρέζο και Σ. Πατακό, οι οποίοι και εξαπέλυσαν δριμύτατο “κατηγορώ” κατά των εκλεγμένων κυβερνήσεων του παρελθόντος, προβάλλοντας ως κύρια απειλή τον κομουνιστικό κίνδυνο.

Οι πρωινές εφημερίδες είχαν ήδη εκδοθεί κανονικά με τα νέα τη ημέρας. Η Καθημερινή και η Αυγή είχαν προλάβει να συμπεριλάβουν και ένα μικρό άρθρο με την είδηση των βραδινών κινήσεων του στρατού. Ελάχιστα φύλλα όμως είχαν μπορέσει να κυκλοφορήσουν. Εκδότες, διευθυντές εφημερίδων, συντάκτες και αρκετοί δημοσιογράφοι ήταν ανάμεσα στους συλληφθέντες. Οι πρωινές εφημερίδες κυκλοφόρησαν πάλι την Κυριακή 23 Απριλίου, και οι απογευματινές τη Δευτέρα 24 του μηνός. Πέντε εφημερίδες όμως- η Καθημερινή(1) και Μεσημβρινή, η Ελευθερία, η Αυγή και η Δημοκρατική Αλλαγή(2)- δεν εμφανίστηκαν ξανά. Την Κυριακή τρεις πρωινές, ο Ελεύθερος Κόσμος, η Ακρόπολις και το Βήμα ήταν οι μόνες που κυκλοφόρησαν. Αντίθετα από τις προηγούμενες εκδόσεις τους και οι τρεις είχαν πολλές ομοιότητες.

Στο Βήμα της 23ης Απριλίου τα γεγονότα της 21ης κάλυψαν το ένα τρίτο περίπου της πρώτης σελίδας. Τίτλος του κεντρικού άρθρου ήταν η είδηση “Ωρκίσθη Κυβέρνησις υπό τον κ. Κ. Κόλλιαν” και η υπότιτλος η ανακοίνωση “Το διάγγελμα του Πρωθυπουργού και αι προγραμματικαί δηλώσεις της Κυβερνήσεως”. Το άρθρο της εφημερίδας ήταν περιγραφικό και βασισμένο σε επίσημες δηλώσεις. Συνεχιζόταν στην τελευταία σελίδα. Τα υπόλοιπα πρωτοσέλιδα άρθρα είχα θέματα τελείως διαφορετικά. Δίπλα σε εκείνο της ορκωμοσίας ήταν ένα με θέμα το πρόσφατο ταξίδι στο διάστημα. Ένα άλλο είχε θέμα την ανθρώπινη ιδιοφυία στην ιατρική. Επίσης δημοσιευόταν με εξωτερική είδηση, ένα μη πολιτικό χρονογράφημα, ένα άρθρο για την ηλεκτροπαραγωγή και ένα κείμενο του Αντρέ Μορουά.

Το πραξικόπημα ειδησεογραφικά και αρθρογραφικά κάλυπτε ολόκληρη την πρώτη σελίδα του Ελεύθερου Κόσμου στις 23 Απριλίου. Ενώ ο κεντρικός τίτλος της εφημερίδας ήταν “Ο Στρατός ανέλαβε την εξουσία” ο υπότιτλος ήταν ίδιος με του Βήματος, “Ωρκίσθη Κυβέρνησις υπό τον κ. Κ. Κόλλιαν” και το περιεχόμενο λίγο πολύ παρόμοιο.

Τα δύο τρίτα της πρώτης σελίδας ήταν αφιερωμένα στο κύριο άρθρο του Ελεύθερου Κόσμου, υπογεγραμμένο από τον εκδότη του Σάββα Κωνσταντόπουλο. Τίτλος του άρθρου ήταν “Η μοιραία πορεία” και είχε θέμα τα γεγονότα της 21ης Απριλίου. Το άρθρο κατά κάποιο τρόπο δικαιολογούσε την ανατροπή του καθεστώτος. “Αι περιστάσεις υπεχρέωσαν τον Στρατόν να αναλάβει πολιτική πρωτοβουλία” σημείωνε. “...Εβαδίζαμε μοιραίως προς την έκρηξιν” συνέχιζε. “...Ο στρατός φορεύς υγιούς πατριωτικού πνεύματος” παρακολουθούσε “...με προσοχή αλλά και "με συνεχώς αυξανόμενη ανησυχία την επιδείνωση των πραγμάτων” και “υπεχρεώθη να επέμβη”. Και κατέληγε με τη διαπίστωση: “...Η πράξις του προκάλεσε γενικήν ανακούφισιν.”

Οι πρώτες απογευματινές εφημερίδες εμφανίστηκαν τη Δευτέρα, 24 Απριλίου. Ανάμεσά τους η Βραδυνή, η Απογεματινή και τα Νέα. Οι τίτλοι των εφημερίδων ήταν παρόμοιοι με φραστικές μόνο διαφορές. Κεντρικό θέμα ήταν οι πληροφορίες “των αρμοδίων υπηρεσιών” για την επέμβαση της “άκρας αριστεράς, εν συνεργασία με δυναμικούς πυρήνες της κεντροαριστεράς...να προκαλέσουν...αιματηράς ταραχάς...και να επιχειρήσουν κατάλυσιν του κράτους” με την ευκαιρίαν μιας πολιτικής συγκέντρωσης της Ενώσεως Κέντρου στη Θεσσαλονίκη. Οι φράσεις “Αιματοκύλισμα της Θεσσαλονίκης είχε οργανώσει η κεντροαριστερά. Ο Στρατός απεσόβησεν τας ταραχάς” ήταν ο τίτλος της Βραδυνής. “Ο Στρατός επενέβη προς αποσόβησιν αιματηρών ταραχών στην Θεσσαλονίκη που θα εξεδηλούντο κατά τη χθεσινή συγκέντρωση της Ενώσεως Κέντρου” της Απογευματινή και “Ο Στρατός απεσόβησε αιματοκύλισμα” των Νέων. Τα κείμενα των άρθρων ήταν και πάλι βασισμένα σε επίσημες ανακοινώσεις.

Κύριο άρθρο δημοσίευσε μόνο η Απογευματινή. “Με αισιοδοξία” ήταν ο τίτλος του και θέμα είχε τα γεγονότα της εβδομάδας. Μεταξύ των άλλων υπογράμμιζε “ζήτημα...είναι...πώς θα βαδίσωμεν προς την...ομαλότητα...ημπορούμε να είμεθα αισιόδοξοι...ας προσηλωθώμεν εις το καθήκον μας, ας βοήθησωμεν με όλας τας δυνάμεις μας, ας έχωμεν ως μόνο ορόσημο την Ελλάδα και το εθνικό συμφέρον...” Αντίθετα από το κύριο άρθρο του Ελεύθερου Κόσμου, της Απογευματινής ήταν μικρότερο σε μέγεθος και ανυπόγραφο.

Την Τρίτη 25 Απριλίου, κυκλοφόρησαν κανονικά οι εφημερίδες. Το Βήμα και ο Ελεύθερος Κόσμος εμφανίστηκαν με τους τίτλους των απογευματινών φύλλων της Δευτέρας. Η μόνη προσθήκη ήταν η φράση “Ο Βασιλεύς θα προεδρεύσει του Υπουργικού Συμβουλίου εντός της εβδομάδος”. Τα άρθρα και των δυο αποτελούσαν οι επίσημες ανακοινώσεις.

Υπογεγραμμένο από τον εκδότη της εφημερίδας το κύριο άρθρο του Ελεύθερου Κόσμου είχε τίτλο “Τα οκτώ αίτια” και θέμα τις οκτώ αιτίες του πραξικοπήματος. Σε πολλές θύμιζε αιτίες που είχαν αναφερθεί σε κυβερνητικές ανακοινώσεις. Η διαφορά ήταν οτι μέσω των αιτιών ο Ελεύθερος Κόσμος έκανε γνωστή την προηγούμενη πολιτική του θέση, της ΕΡΕ δηλαδή, λέγοντας ότι “ημείς, η ΕΡΕ, δεν αντιλήφθημεν το νόημα των γεγονότων...” Η αναφορά στην ΕΡΕ και έμμεσα στο Κοινοβούλιο, η ευθύνη του κόμματος και η σχέση της ΕΡΕ με την εφημερίδα έδιναν μεγαλύτερη και άμεση αναγνώριση στο άρθρο. Τέτοια -αυθόρμητη σε μεγάλο βαθμό- αναγνώριση απουσίαζε από παρόμοια άρθρα άλλων εφημερίδων. Με τίτλο “Ο υπέρτατος νόμος” το κεντρικό άρθρο της Βραδυνής, λόγου χάρη, βασιζόταν μόνο σε λόγια από την ομιλία του πρωθυπουργού.

(1) Η Καθημερινή και η Μεσημβρινή με πρωτοβουλία της Ελένης Βλάχου, εκδότριας των δύο εφημερίδων, έκλεισαν αμέσως μετά το πραξικόπημα του Απριλίου. Ενώ το καθεστώς μεσολάβησε για να μην διακοπεί η έκδοσή τους, η διεύθυνση των εφημερίδων αρνήθηκε την επανέκδοσή τους παρ` όλες τις διαβεβαιώσεις προνομιακής μεταχείρισης. Η Ελένη Βλάχου τέθηκε σε περιορισμό, κατάφερε όμως να διαφύγει από την χώρα και να συνεχίσει την προσπάθεια στο εξωτερικό.

(2) Δύο από τις σημαντικότερες εφημερίδες της Αριστεράς, η Αυγή και η Δημοκρατική Αλλαγή, έκλεισαν τις πρώτες ώρες της 21ης Απριλίου μετά από επέμβαση του στρατού.

*Οι ξένες εφημερίδες, τα ξένα περιοδικά και βιβλία συνέχισαν να διανέμονται κανονικά στην Ελλάδα. Αν και η κυκλοφορία τους είχε απαγορευτεί τις πρώτες μέρες, πολύ σύντομα η απαγόρευση εγκαταλείφθηκε. Οι λόγοι ήταν πολλοί. Η διακοπή της διανομής τους θα είχε αρνητικά αποτελέσματα για τον τουρισμό της χώρας. Ένας δεύτερος λόγος ήταν ο μικρός αριθμός των ελλήνων αναγνωστών που είχε πρόσβαση σε αυτά, καθώς λίγοι γνώριζαν καλά μια ξένη γλώσσα και ακόμα λιγότεροι είχαν τη δυνατότητα να τα αγοράσουν. Το μεγαλύτερο μέρος του περιορισμένου αναγνωστικού κοινού των ξένων εντύπων ήταν ήδη αντίθετο. Τρίτος λόγος, ήταν οτι σημαντικό μέρος του πληθυσμού μπορούσε να ακούει ελεύθερα ελληνικά δελτία ειδήσεων από πολλούς ξένους ραδιοφωνικούς σταθμού, όπως από το BBC και την Deutsche Welle, αλλά και αρκετούς από χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. 

Τα παραπάνω αποσπάσματα προέρχονται από το βιβλίο του Κωνσταντίνου Στράτου “Αντίθεση και Διαφωνία. Η στάση των εφημερίδων στη Δικτατορία 1967-74”,  Εκδόσεις Καστανιώτη, 1995. (Σελίδες 31,32,33 και 140, 141)

5+3 του Nyman

Ο Άγγλος συνθέτης, μουσικός και μουσικολόγος  Michel Nyman 

γεννήθηκε στις 23 Μαρτίου του 1944

Love Doesn`t End από την ταινία The End of the Affair  του Neil Jordan

The Heart asks Pleasure First από την ταινία The Piano της Jane Campion 

Prospero`s Magic από την ταινία Prospero`s Books του Peter Greenaway

The Departue από την ταινία Gattaca του Andrew Niccol 

Miserere Paraphrase από την ταινία The Cook, the Thief, His Wife &Her Lover του Peter Greenaway

Ακούστε ακόμα τα soundtracks των ταινιών Wonderland, The Draughtsman`s Contract, À la folie

"Καβάλα 1939" Γ. Χειμωνά

Από την Καβάλα όπου γεννήθηκα, έφυγα τριών χρονών, όταν όλη η οικογένεια εγκαταστάθηκε οριστικά στη Θεσσαλονίκη. Από αυτή τη σύντομη πρώτη μου ζωή κράτησα τέσσερις αισθήσεις που αργότερα αναπτύχθηκαν σε μόνιμες συγκινησιακές λειτουργίες. Αυτές, πιστεύω, όρισαν τους τρόπους μου να ζω ως σήμερα.

1)Η φαντασμαγορία· άνοιξα με πολύ κόπο το παλιό ντουλάπι του τοίχου. Κάτω, χαμηλά, ανάμεσα σε άχρηστα σκοτεινά υφάσματα, είδα να λάμπει, να φωτίζει βαθειά την όρασή μου μια παράξενη, πολύτιμη χοντρή ζώνη. Είχε εκτυφλωτικά κίτρινα και ιώδη χρώματα σαν κεντημένα πάνω σ` ένα ιδρωμένο κυανό. Την ακούμπησα και η αφή της μού έδωσε ανάλογα αισθήματα που ακόμα υπάρχουν στα δάχτυλά μου, μια υγρασία που την προκάλεσαν τρυφερές, βασιλικές, πεθαμένες θωπείες. Ξαφνικά η ζώνη χάθηκε μπροστά στα μάτια μου κι ποτέ ξανα δεν την βρήκα, όσο κι αν έψαξα.

Το είπα στην γριά Άρτεμις, που μας φρόντιζε εμάς τα παιδιά. Η γριούλα άρχισε να ξεφωνίζει τρομαγμένη: “Φίδι!”, “Φίδι!” φώναξε κι έψαχνε και φιλούσε τα δάχτυλά μου. Δίπλα στο σπίτι μας ήταν ερείπια και άγριοι θάμνοι κι εκεί υπήρχαν πολλά φίδια.

2) Ο φόβος· στο τελευταίο, μπαίνοντας αριστερά στο σπίτι, δωμάτιο ακουγόταν συνέχεια, όταν φυσούσε αέρας τον χειμώνα, ένας βόγγος, βασανισμένος και άγριος. Το δωμάτιο ήταν πάντα κλειδωμένο. Ήταν σαν μια αποθήκη. Αλλά εγώ ήξερα ότι εκεί μέσα ήταν φυλακισμένο, δεμένο, ένα άγνωστο πληγωμένο ζώο που ποτέ δεν έπρεπε να ελευθερωθεί. Γι αυτό, το δωμάτιο εκείνο έπρεπε να είναι πάντα κλειστό.

Όλα τα σπίτια, όλες οι οικογένειες έχουν πάντα ένα τέτοιο δωμάτιο και κρατούν εκεί ως το τέλος, αφανέρωτο το μεγάλο τρομαχτικό ζώο, γεννημένο κι αυτό μέσα στην οικογένεια.

3)Ο έρωτας· το σπίτι μας ήταν απέναντι από το Ιμαρέτ κι από το μεγάλο παράθυρο της κάμαράς μου έβλεπα το λιμάνι, τη θάλασσα. Κυρίως πρόσεχα τις βάρκες. Τα πλαγιασμένα ακίνητα σώματά τους λικνίζονταν ελαφρά, με ένα ήμερο χορτασμένο άφημα επάνω στα στερεά βαθειά νερά. Αισθανόμουν τη διαρκή, ατέλειωτη ηδονή που ρουφούσαν από τη θάλασσα, μέχρι να σαπίσουν και να πεταχτούν ψόφιες στην ακτή οι βάρκες.

4)Ο κλέφτης· μια ταραχή είχε απλωθεί σε όλα τα σπίτια, επειδή κυκλοφορούσε ένας κλέφτης που ήξερε πολλούς και μυστικούς τρόπους να μπαίνει μέσα από κλειδωμένες εξώπορτες και τα παράθυρα τις νύχτες. Ήξερα τί μορφή είχε αυτό το πλάσμα: το σώμα του ήταν εντελώς επίπεδο, από μαύρο χαρτόνι και το κεφάλι του τριγωνικό. Γλιστρούσε εύκολα μέσα από χαραμάδες κι έκλεβε σιωπηλά από τη ζωή μας. Ολόκληρη η ζωή μας γλιστράει και φεύγει πάνω σε φτυάρια από μαύρο χαρτόνι, τους ανθρώπους.

~ . ~

-Ποιό ήταν το κίνητρο για να οδηγηθείτε στη γραφή;

- Το αίτημα για ζωή...Και κυρίως οι μνήμες μου από την Καβάλα, την πόλη που γεννήθηκα. Τα παλιά κουρέλια στα ντουλάπια της μάνας μου, η έκστασή μου μπροστά στο φίδι που χάθηκε μια νύχτα ανάμεσά τους, ο φόβος μου για εκείνο το φανταστικό τέρας που κρυβόταν μέσα στο κελάρι του σπιτιού μας, ο έρωτας έτσι όπως τον είδα να γεννιέται μέσα από την επαφή μιας βάρκας με το νερό, ο κλέφτης της γειτονιάς μας. Αυτά τα τέσσερα πράγματα είναι η γραφή μου. Οι τέσσερις γωνίες του τετραγώνου: η μια είναι το θαυμαστό, η άλλη ο έρωτας, η τρίτη ο φόβος και η τέταρτη ο οίκτος. Στο ψάξιμο αυτών των τόπων έγκειται και η συνέχισή της. Χωρίς να είναι αυτοβιογραφική -μόνο κάποιες στιγμές χρησιμοποιούνται ως σκηνογραφία- διερευνά μια μνήμη στοιχειωμένη από ειρμούς, εικόνες, αισθήσεις που δεν αφορούν μόνο τη δική μου προσωπική ζωή αλλά την ιστορία και τη μνήμη του καιρού μου. 

-Άτιτλο κείμενο, του Γιώργου Χειμωνά. Δημοσιεύτηκε στο Υπόστεγο  στο 6ο τεύχος στο μικρό αφιέρωμα με θέμα “Εκδοχές. Σφραγίδες μιας πόλης” και αναδημοσιεύτηκε επεξεργασμένο και με τον τίτλο “Καβάλα, 1939” στο βιβλίο Ποιόν φοβάται η Βιρτζίνια Γουλφ; Δημόσια Κείμενα Αθήνα, Εκδόσεις Καστανιώτη 1995.

-Απόσπασμα συνέντευξης στη Μαρία Αδαμοπούλου που δημοσιεύτηκε στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία στις 2 Φεβρουαρίου 1997 με αφορμή την έκδοση της μετάφρασης του Μακβεθ του Σαίξπηρ

Τα αντέγραψα από τον πολύτιμο τόμο Πεζογραφήματα Γιώργος Χειμωνάς (δεύτερη έκδοση συμπληρωμένη) των εκδόσεων Καστανιώτη, από την τελευταία ενότητα: "Χρονολόγιο βίου και έργου Γιώργου Χειμωνά"

Ο Χειμωνάς γεννήθηκε σαν σήμερα 17 Μαρτίου το 1939 (δηλώθηκε το 1936) στην Καβάλα και πέθανε στις 28 Φεβρουαρίου του 2000.